HALILARDA GÖLGELENME

 
Gerek el halısı gerek makine halısı üretiminde halı tüyleri (havları) belirli bir yöne eğilimli olarak çıkarlar. Daha sonra, kullanım sırasında, halı tüyleri değişik yönlere yönlenebilir. Bu olay tıpkı; kadife veya süet derideki gibi halıya daha doğal ve çekici bir görünüm verir. Bir süre kullanıldıktan sonra, halı tüylerinin yatım yönlerinin bölgesel olarak değişmesi sonucunda ortaya çıkan açık ve koyu bölgeleri ifade etmek için kullanılan terime 'gölgelenme' veya 'yatma' denir. (Bakınız Şekil - 1).
 
1
Şekil - 1
 

Gölgelenmenin teknik ifadesi, halı tüyünün ters dönmesidir. Bazen gölgelenme geçici de olabilir. Örneğin ayak izleri veya fırça izleri gibi. Geçici gölgelenme, halının tüylerinin yatım yönıünde fırçalanmak suretiyle ortadan kaldırılabilir.

Gölgelenme kalıcı da olabilir. Bu tür (kalıcı) gölgelenmeyi fırçalayarak gidermek mümkün değildir. Bu tür gölgeler "su dökülmüş" veya "göllenmiş" gibi bir görünüme sahiptir. (Bakınız Şekil - 2). Halı tüylerinin ters dönmesiyle ortaya çıkan bu tür kalıcı gölgelenmenin tek bir nedeni yoktır. Fabrikada normal üretilip henüz döşenen yeni bir halıda bile gölgelenme olabilir. Bazen de, gölgelenme halının döşenmesinden çok sonra ortaya çıkabilir. Bu durumda gölgelenmeyi, halının zamanla aşınmış kısımlarından ayırt etmek imkansızdır. Gölgelenme tamamen tesadüfi bir duruım olup, ortaya çıkmaması garanti edilemeyeceği gibi, isteyerek de gölgelenme yaratılamaz.

 

2
Şekil - 2

 
Gölgelenme, halı tabanının daralması veya genişlemesiyle, sıcaklığın, nemliliğin veya halı üzerindeki yürüyüş yönünün değişmesiyle ortaya çıkabilr. Örneğin giriş yolu üzerindeki koridorlarda veya köşelerde, ayak altında ezilen halının tüyleri değişik yönlere yatabilir. (Bakınız Şekil - 3). Bazen halının tüyleri, etrafındaki ilmeklerin arasına sıkışır ve gölgelenmiş kısımlar ile gölgelenmemiş kısım sadece gözle değil ve fakat dokunarak da farkedilebilir.
 

3
Şekil - 3

 
Özellikle düz halılarda gözlenen diğer bir gölgelenme türü de, halını üzerinde yürümeyle, zaman içinde ortaya çıkan aşınmadır. Mobilyalar arasında, şömine önünde ve koridor gibi yürüyüş trafiğinin yoğun olduğu mekanlarda, halının tüyünün bastırılması sonucunda bu tür gölgeler oluşur.
 
 
İki ayrı halı rulosu birbirine ters yönde düşendiğinde de gölgelenme görülebilir. Bu tamamen optik bir durum olup, halının dayanıklılığıyla ilgili değildir (Bakınız Şekil - 4).
 

4
Şekil - 4

 
Gölgelenme; ister halı tüyünün bastırılmasıyla, isterse tüylerin yön değiştirmesiyle ortaya çıksın, düz (velur) halılarda veya geniş bir fona yayılmış küçük motifli halılarda gölgeler daha çok farkedilir. Gölgelenmenin az veya çok derecede fark edilmesini belirleyen bir faktör, halının döşendiği yerdeki ışığın yönü ve yoğunluğu, diğer faktör ise halı tüyünün imal edildiği malzemenin parlaklık derecesidir. Mümkün olduğunca halının üzerindeki mobilyaların zaman zaman yeri değiştirilmelidir. Böylece hem halının her tarafının eşit olarak kullanılması sağlanır ve hem de yürüyüş trafiğinin yoğun olduğu bölgeler ile bu trafiğin az olduğu bölgeler arasındaki farklılık asgariye indirilir.
 
 
Kalıcı gölgelenme her cins tüylü halıda ortaya çıkabilir. Bu ucuz ve sentetik malzemeden mamul bir halı olabileceği gibi, ipek bir el halısı da olabilir. Hatta kapı önlerine konan kıl paspaslarda bile kalıcı gölgelenme görülebilir (Bakınız Şekil - 5 ve 6).
 
5
Şekil - 5
 
6
Şekil - 6
 
Gölgelenmenin nedeni şöyle de açıklanabilir: Yeni döşenmiş bir halının ilmekleri birbirine paralel olup, aynı yönde düzenli bir eğime sahiptir. Bir süre kullandıktan sonra halının bazı yerlerindeki ilmekler, diğer bazı kısımlardaki ilmeklere kıyasla daha büyük bir eğim kazanır. Eğimi artan tüylere ait ipliklerin uçları değil yanları gözükür. İpliklerin yan tarafı ise aynı ipliklerin uçlarına göre ışığı çok daha fazla yansıtır. Bundan dolayı daha ağimli halı tüylerinin nulunduğu bölgeler çok daha parlak bir görüntü sergiler. İlmeklerin yatım yönünde halıya bakıldığında bu parlaklık daha da fazladır (Bakınız Şekil - 7 ve 8).
 
7
Şekil - 7
 
8
Şekil - 8
 
 

Gölgelenme bütün tüylü halı çeşitlerinde ortaya çıkabilir, ancak desenli halılarda gölgeler görünmeyebilir. Düz halıların moda olduğu dönemlerde, kalıcı gölgelenme tüketiciler için endişe konusu olmuştur. Ancak ister geçici, ister kalıcı olsun; gölgelenme olayının halının dayanıklılığı üzerinde etkisi bulunmamaktadır.

Tüm halıların ve özellikle düz halıların sadece gölgelenmeye konu olacağı düşünülmemelidir. Günlük kullanım sonunda oluşan izler düz - velur halılarda, desenli halılarda olduğundan daha belirgindir. Bu tür izler koyu renklerden daha fazla ince tüylü halılarda görülür.

Optik etkilenme dünyanın her yerinde tüm halılar için söz konusudur. Velur halıların büyük miktarlarda satıldığı Almanya'da, Alman Halıcılık Araştırma Enstitüsü bir kaç yıl önce kapsamlı bir çalışma yaparak; neden bazı halılarda yatma olmazken diğer bazı halılarda gölgelenme gölgelenme görüldüğü hususunu araştırmıştır, İngiltere, Fransa, Amerika Birleşik Devletleri ve Avusturalya gibi ülkelerdeyapılan benzer araştırmalar da sonuçsuz kalmıştır.

Tüm araştırmacıların ortaya koyduğu bulgular şöyle özetlenebilir;
- Halının döşendiği zemin gölgelenmeye yol açabilir.
- Gölgelenmenin varlığı halının erken yıpranacağını veya çabuk eskiyeceğini göstermez.
- Gölgelenmenin halının dayanıklılığıyla ilgisi yoktur.
- Gölgelenme, halı üretiminden kaynaklanan bir hata değildir.
 
*Yukarıda verilen hususlar uluslar arası bir teknik araştırma grubunun yayınladığı raporun Türkçe çevirisidir.